محمد خوانسارى
46
فرهنگ اصطلاحات منطقى به انضمام واژه نامه فرانسه و انگليسى ( فارسى )
سردرد يا تب دست يافت . و به همين سبب خواجهء طوسى هم در شرح اشارات همان بيان ارسطو را با صراحتى بيشتر ادا مىكند و مىگويد : « و أحقّ البراهين باسم البرهان ، هو برهان لمّ لأنّه معط للسّبب فى الوجود و العقل . شرائط مقدمات برهان : ابن سينا در كتاب برهان شفا دربارهء شرايط مقدمات برهان مىگويد : « و لمّا كانت مقدّمات البرهان عللا للنّتيجة ، و العلل أقدم بالذّات ، فمقدّمات البرهان اقدم بالذّات . و كذلك هى أقدم من النّتيجة عندنا فى الزّمان ، و أقدم عندنا فى المعرفة من جهة أنّ النتيجة لا تعرف إلّا بها . و يجب أن تكون صادقة حتى تنتج الصّدق . و إذا كانت هذه المقدمات عللا فيجب أن تكون مناسبة للنتيجة داخلة فى جملة العلم الّذى فيه النتيجة ، أو علم يشاركه على نحو ما نبيّن بعد . و أن تكون أوائل براهينها من مقدمات أول بيّنة بنفسها ، هى أعرف و أقدم من كلّ مقدّمة بعدها . و إن لم تكن بهذه الشرائط لم تكن المقدّمات برهانيّة . يعنى از آنجا كه مقدّمات برهان علل نتيجهاند ، و علل بالذّات مقدّم بر معلولاتاند ، مقدّمات برهان بالذّات اقدم بر نتيجهاند . و همچنين در نزد ما [ يعنى براى ذهن ما ] از حيث زمان هم تقدم دارند و نيز از حيث معرفت و شناخت نيز بر نتيجه مقدماند . زيرا كه نتيجه جز بدانها شناخته نمىشود . و همچنين بايد مقدمات صادق باشند ، تا نتيجهء صادق بدهند . و چون مقدّمات علل نتيجهاند [ و علّت بايد مناسب معلول باشد ] بايد مناسب نتيجه باشند و در علمى كه نتيجه در آن است داخل باشند [ يعنى مثلا اگر نتيجه ، نتيجهاى رياضى يا هندسى باشد ، مقدمات هم بايد رياضى يا هندسى باشند ] . يا در علمى كه مشارك آن است چنان كه پس از اين بيان خواهيم كرد . و نيز شرط است كه مقدمات اوليهء آن از مقدّمات اوّلى يعنى بيّن بنفس باشند تا از هر مقدمهاى كه پس از آن بيايد اعرف و اقدم باشند . و اگر مقدمات واجد اين شرايط نباشند مقدمات برهانى نتوانند بود . تفصيل بيان جامع و موجز شيخ چنين است : مقدّمات برهان براى اينكه شايستگى داشته باشند مشروط به شرايطى هستند بدينقرار : 1 - مقدّمات بايد يقينىّ الصّدق باشند ، تا نتيجهء صادق يقينى از آنها لازم بيايد . نه بحسب وضع و مسلّم داشتن آنها چنان كه در تعريف قياس مذكور است ( در تعريف قياس مىگويند قياس مؤلّف از قضايائى است كه اگر مسلّم انگاشته شود ، يعنى اگر صادق فرض شود ، بالذّات نتيجهاى از آنها